TERUG
Kerkgeschiedenis
De feiten: Vrouwen en de Reformatie
Protestants
De feiten: Vrouwen en de Reformatie
Vijfhonderd jaar geleden bracht de monnik Maarten Luther een beweging op gang, die zou leiden tot een breuk in de Rooms-Katholieke Kerk. De Reformatie had grote gevolgen voor vrouwen. Zij konden zelf de Bijbel lezen en het kloosterleven werd hun niet langer als ideaal opgedrongen. Het nieuwe, protestantse ideaalbeeld wees op het huwelijk. Die verandering kende schaduwzijden.


Katharina Zell opgesteld als vrouwelijke reformator in Bad Neuenahr-Ahrweiler.GELOOF
Katharina Zell opgesteld als vrouwelijke reformator in Bad Neuenahr-Ahrweiler. | beeld ap, nd, wiki


niemand is minder

Het altaar in de Stadskerk van het Duitse Wittenberg is (in 1547) beschilderd door Lucas Cranach junior. Direct achter de altaartafel zien we Maarten Luther op de preekstoel, wijzend naar een beeld van de gekruisigde Christus. Zijn vrouw, Katharina van Bora, zit op de voorste rij, met hun zoontje in een rood jasje bij zich. Voor de protestantse theologe Heleen Zorgdrager typeert dit schilderij de nieuwe verhoudingen van de Reformatie. ‘Zij kijkt niet op naar haar man, maar naar Christus. Een vrije open blik.’ Achter haar staat een meisje, misschien hun dochter. ‘Zij kijkt vrijmoedig opzij, ons als toeschouwers recht in het gezicht. Wat doet het met jullie, wat is jullie antwoord?’

Zorgdrager: ‘Niemand is hier de mindere van de ander. Ten opzichte van Christus staat ieder in dezelfde vrijheid en dienst.’

Er waren geen geestelijken als bemiddelaars meer nodig. Iedereen staat zelf rechtstreeks voor God. Daarmee kwamen vrouwen – in principe, in theorie – op gelijke voet te staan met mannen.

‘Vrouwen gaan zelf de Bijbel lezen. Als ze dat vrij en zonder vooroordelen doen, gebeurt er van alles. Ze verbinden hun eigen levens met Gods Woord en Gods Woord gaat spreken en werken in hun situatie, legt onrechtvaardigheden bloot, laat alternatieve verhoudingen en handelwijzen zien.’

Zorgdrager (1959) is hoogleraar systematische theologie, met bijzondere aandacht voor genderstudies, aan de Protestantse Theologische Universiteit.

trouwen!

Kerkhervormer Maarten Luther was een uitgetreden monnik, Katharina van Bora een uitgetreden kloosterzuster. Hun huwelijk in 1525 was nog maar vijf of tien jaar daarvóór ondenkbaar geweest. Voor de Rooms-Katholieke Kerk was het huwelijk er vooral om de – zondige – lichamelijke lusten te kanaliseren, en omdat er kinderen moesten komen. Maar hét voorbeeld voor vrouwen was de maagd Maria. En het hoogst bereikbare was het gewijde leven, binnen de muren van een klooster, in ongehuwde staat.

De Reformatie betekende een breuk met dat ideaal. Je hoefde niet uit de wereld te gaan en een verplicht celibaat stond niet in de Bijbel; dat mocht de kerk dus ook niet opleggen. Kloosters werden gesloten; monniken en zusters werden aangemoedigd te trouwen en een gezin te stichten. De Reformatie omarmde het leven en werken in de wereld, de heiligheid van het alledaagse. ‘Het celibataire leven is niet een hogere roeping dan het gehuwde leven met alle gedoe van seks, kinderen, huishouding, arbeid’, omschrijft Heleen Zorgdrager, hoogleraar systematische theologie.

meisjes naar school

De Reformatie bevorderde onderwijs voor meisjes. Dat was in eerste instantie om te leren lezen, zodat ook vrouwen zich in de Bijbel konden verdiepen. Maar een pleitbezorger als Ambrosius Moibanus (reformator in het huidige zuiden van Polen, opgeleid in Wittenberg) vond dat vrouwen ook net zo veel gaven hadden om door te leren als mannen.

In de middeleeuwen was onderwijs voor de meeste meisjes onbereikbaar, zeker op het platteland; zij leerden thuis het huishouden van hun moeder, tantes en oma’s. Luthers ideaal was een meisjesschool in elke stad. In het graafschap Brandenburg waren vier meisjesscholen toen in 1539 de Reformatie werd ingevoerd; eind zestiende eeuw waren er honderd. In het hertogdom Württemberg waren in 1534 vijftig (meest Latijnse) scholen (voor jongens); rond 1600 waren er 401 scholen waar jongens en meisjes basisonderwijs kregen. Het stadsbestuur van Genève voerde in 1536 leerplicht voor alle kinderen in.

In Nederland waren eind zestiende eeuw basisscholen voor alle kinderen, ook op het platteland; wel moesten ze er soms ver voor lopen en werden ze nog vaak thuis gehouden als ze nodig waren in het gezin of het bedrijf.

maar ook onzekerheid

Toch was de Reformatie niet alleen bevrijdend voor vrouwen. Met de sluiting van kloosters kwamen duizenden vrouwen op straat. In Engeland alleen al waren het er tweeduizend. Wat moesten ze? Op een leven ‘in de wereld’ waren ze niet voorbereid. Een derde van hen trouwde – vaak beneden hun (intellectuele) stand. Velen van hen, zegt historicus Beth Plummer, belandden in armoede; in hun familie en buurt ontmoetten ze wantrouwen omdat ze hun gelofte hadden gebroken; ze werden in de samenleving bespot of genegeerd; ze hadden weinig rechten en weinig zeggenschap over hun eigen leven.

Zo kreeg Barbara Zerweck, een uitgetreden kloosterzuster uit Esslingen bij Stuttgart, haar deel van de erfenis van haar ouders niet. Haar broer weigerde dat, omdat ze haar kloostergelofte had gebroken en door de moederkerk was geëxcommuniceerd. Barbara stapte naar de rechter, ze ging tot het hoogste rechtscollege in het Duitse keizerrijk (in 1537), maar verloor.

achter de voordeur

De Reformatie verving het ideaal van het kloosterleven door het ideaal van het huwelijk. Voor vrouwen betekende dat ook een beperking van hun – schaarse – kansen om buitenshuis actief te zijn.

Vroeger bood het klooster een kans aan meisjes die wilden doorleren, of niet zo’n zin hadden in een gearrangeerd huwelijk. In de parochies waren vrouwen vaak verantwoordelijk voor het kerkinterieur en de priesterkleding. Ze konden actief zijn in een ambacht, soms zelfs lid van een gilde of een eigen zusterschap.

(Daarbij werd in de kerk de bezem door de volksdevotie gehaald. Vrouwen raakten de vrouwelijke heiligen kwijt die ze in vertrouwen konden nemen over vrouwendingen. Ze moesten een nieuwe verhouding vinden tot een – overwegend mannelijke – God en Heiland.)

Het protestantse, nieuwe ideaalbeeld werd de gezinsmoeder, meer in het bijzonder: de predikantsvrouw.

Luther woonde met zijn gezin in zijn voormalige klooster, met veertig kamers. Het was er altijd druk; Katharina van Bora runde behalve het gezin, ook een soort permanent theologencafé, een logeerhuis en een half boerenbedrijf.

Per saldo betekende het gezinsideaal dat de positie van de vrouw werd gedefinieerd in afhankelijkheid van de man. Haar taak lag binnenshuis. Voor vrouwen die ongehuwd bleven, of (ook) andere gaven hadden dan om gezinsmanager te zijn, was in de protestantse kerken eigenlijk geen rol.

portretten

Achter in het boek Wie is wie in de Reformatie? schetst docent geschiedenis Harm Veldman – na zestig mannen – ook portretten van twintig vrouwen, die een rol speelden in de Reformatie.

De meesten zijn ‘de vrouw van’: Katharina van Bora (Luther), Katharina Krapp (Melanchthon), Anna Reinhart (Zwingli), Elisabeth Silbereisen (Bucer), Anna Adlischwyler (Bullinger), Idelette van Bure (Calvijn).

Argula von Grumbach, dochter uit een Beierse adellijke familie, getrouwd met een hoge ambtenaar, protesteert in 1523 tegen de schorsing van een luthersgezinde docent aan de universiteit van Ingolstadt. In een pamflet daagt ze de universiteitsbestuurders uit tot een dispuut over de uitleg van de Bijbel. Ze krijgt geen antwoord, maar haar schotschrift wordt dertien keer herdrukt – een bereik dat niet voor Luthers geschriften onderdoet.

Elisabeth Cruciger, getrouwd met een theoloog, is dichteres van gezang 158 in het Liedboek voor de kerken (‘Christus, met eer gekroonde’), in het nieuwe Liedboek hertaald als lied 518.

Katharina Zell is een zelfgestudeerd theologe; ze publiceert theologische geschriften, Bijbelcommentaren en gezangbundels. Ze groeit uit tot een religieus leider met gezag. Als daar kritiek op komt, verwijst ze naar het Bijbelverhaal van Bileam: als een ezel een woord van God mag spreken, zou een vrouw dat dan niet mogen?

Renée de France, dochter van de Franse koning Lodewijk XII, correspondeert met Calvijn en kiest partij voor de hugenoten. Als haar vader sterft, wordt zij geen koningin, want volgens een duizend jaar oude, frankische wet mogen vrouwen niet regeren. Wat was er van de Reformatie in Frankrijk geworden als zij aan de macht was gekomen?

Bijlagen

Fotoserie, 5 foto's



bericht nr. 18797 :  geplaatst op 29-04-2017 en 103 maal gelezen


Geen gerelateerde berichten
Opties
Deel dit bericht met uw vrienden op sociale media

    Facebook   Bericht afdrukken  Bericht afdrukken