TERUG
Kerkmuziek
Cantatetoerist kan na het shoppen nog even naar de kerk
Org.Amersfoort

Archief Kerkplein Amersfoort 2017

Cantatetoerist kan na het shoppen nog even naar de kerk
De Cantate op de Brink, die zes keer per jaar in de Grote Kerk in Hilversum wordt uitgevoerd, trekt gemiddeld 375 bezoekers. Maar er zijn ook uitschieters tot 600, zoals op 21 november 2015 toen deze foto werd gemaakt. | beeld Mannes van der Burg

De Cantate op de Brink, die zes keer per jaar in de Grote Kerk in Hilversum wordt uitgevoerd, trekt gemiddeld 375 bezoekers. Maar er zijn ook uitschieters tot 600, zoals op 21 november 2015 toen deze foto werd gemaakt.MUZIEK

Bachcantates zijn populair in Nederland. Bij sommige mensen zijn ze zelfs zo geliefd, dat ze er elke zondag wel een willen horen. ‘Er is echt cantatetoerisme in ons land’, zegt Eduard van Hengel.

Den Bosch

Als er een is die dat kan weten, is het de Bossche Bachliefhebber Van Hengel. Zijn interesse gaat zo ver dat hij een uitgebreide cantatewebsite maakte waarop zowat alles te vinden is wat je over deze meesterwerken wilt weten. Welke cantates schreef Bach? Waar worden ze uitgevoerd? Waar kun je bladmuziek vinden? Waar toelichtingen? Welke cd-uitvoeringen zijn er?

Je kunt het zo gek niet bedenken, of Van Hengel heeft er een antwoord op. ‘Ik pretendeer geen volledigheid’, zegt hij, ‘maar het is wel waar dat mijn site door veel mensen geraadpleegd wordt.’

De site is een wat uit de hand gelopen hobby waarmee Van Hengel na zijn pensionering, een jaar of tien geleden, is begonnen. ‘Het begon met een aantal toelichtingen die ik schreef bij cantates die werden uitgevoerd door het koor waarvan ik toen lid was, het Brabants Kamerkoor. Daarna maakte ik ook nieuwe voor andere cantates.’ Met ongeveer tweehonderd toelichtingen is de serie vrijwel compleet. Vanaf het begin verzamelde Van Hengel ook informatie over uitvoeringsdata. ‘Eerst had ik alles niet volledig, maar nu staat wel het grootste deel van de data op mijn site.’

En dat zijn er heel wat. Alleen al in de maand februari kan de bezoeker kiezen uit negentien cantates. ‘Als je wilt, kun je er elke zondag een bezoeken’, zegt Van Hengel. ‘Ik weet dat er ook mensen zijn die dat doen. Onlangs zong ik mee met een cantate in de Utrechtse Geertekerk. Daar was iemand uit Oosterhout, in Brabant. Die rijdt dan toch speciaal naar Utrecht om daar een uur naar Bach te luisteren.’

Cantatetoerisme vindt ook plaats in het hoge noorden. ‘Bij ons komen mensen uit de wijde omgeving van de stad Groningen’, zegt initiatiefnemer en dirigent Jelte Hulzebos van de maandelijkse cantatediensten in de Nieuwe Kerk in ‘Stad’. ‘Hetzelfde geldt trouwens voor de musici. In ons orkest spelen veel mensen uit de Randstad, die dat tegen een kleine vergoeding doen. Ze vinden het leuk om zo’n cantate uit te voeren.’

In Groningen is de cantate onderdeel van een kerkdienst. Van de ongeveer 25 plaatsen in Nederland waar een cantateserie is, kent Van Hengel er maar een stuk of vijf waar dat het geval is. ‘In de Laurenskerk in Rotterdam, de Westerkerk in Amsterdam, de Kloosterkerk in Den Haag, de Kooger Kerk in Zuid-Scharwoude en de Burgwalkerk in Kampen. In de Geertekerk in Utrecht was daarvan vroeger ook sprake, maar daar is het nu toch van losgemaakt.’

Inmiddels is ook in Dordrecht (Wilhelminakerk), Scheveningen (Nieuwe Badkapel) en Vlaardingen (Bethelkerk) de cantate een vast onderdeel van een dienst.

Van Hengel vindt het jammer dat dit niet vaker gebeurt. ‘Bach heeft die cantates voor kerkdiensten geschreven. Dan is het jammer dat ze soms als onderdeel van een concert worden uitgevoerd.’
typisch Nederlands

Nederlandse cantateliefhebbers hebben niet te klagen, meent Van Hengel. ‘Er is geen land waar zo veel cantates worden uitgevoerd, ook in series. Want overal zijn Bachcantates te beluisteren, maar dan meestal als losse onderdelen van een concert. Zo veel series in een zo klein land, dat vind je alleen maar hier.’

Die opmerking wordt bevestigd door de site van een internationale Bachfreak, de Israëliër Aryeh Oron. ‘Te oordelen naar het aantal cantateseries lijkt Holland de beste plaats te zijn’, schreef Oron ooit – Van Hengel vermeldt het trots op zijn site.

Terwijl Van Hengel vooral Nederlandse cantate-initiatieven vermeldt, verstrekt Oron veel internationale informatie. Dan blijkt bijvoorbeeld dat er in Duitsland heel wat Bachcantates worden uitgevoerd, maar vooral tijdens festivals en ‘Bachtage’. Series zijn er alleen in een aantal grote steden, zoals Berlijn, Hamburg, Keulen en Frankfurt (overigens samen met het nabije Wiesbaden) en natuurlijk in de Thomaskirche in Leipzig, waar Bach zijn cantates schreef.

Sopraan Marjon Strijk, die vroeger geregeld cantates zong in Duitsland, onder meer met de Deutsche Bach­solisten, bevestigt dat er in Duitsland nauwelijks cantateseries zijn. ‘Als je in Leipzig komt, is het opvallend dat ze daar nauwelijks trots zijn op hun grote zoon. Bach is in Nederland veel populairder dan in Duitsland, kijk ook naar de vele uitvoeringen van de Matthäus Passion in de passietijd.’

Cantatediensten worden al tientallen jaren in Nederland gehouden. ‘De oudste serie is die van de Westerkerk in Amsterdam. Die begon al in 1952’, vertelt Van Hengel. Maar ook de series in de Rotterdamse Laurenskerk (start 1966) en de Geertekerk in Utrecht (1967, dit jaar dus vijftig jaar geleden) zijn al oud. Toch zijn er ook veel jonge initiatieven. Van de ongeveer twintig plaatsen die Van Hengel vermeldt, zijn elf series pas na 2000 begonnen.
niet alleen Bach

‘Onze serie bestaat dit jaar 25 jaar’, zegt de Groningse musicus Jelte Hulzebos. Hij begon in 1992 in de Nieuwe Kerk met cantates. ‘Het was de tijd waarin de middagdienst onder druk stond. Bij de eerste diensten was er nog een stevige preek, maar in de loop van de tijd kreeg de muziek een meer centrale plaats in de liturgische viering.’

In de diensten wordt niet alleen muziek van Bach uitgevoerd. ‘Onlangs klonk nog het Requiem van Fauré. We hebben ook wel muziek van Brahms, of juist heel oude van Gabrieli en Monteverdi gezongen.’

Over gebrek aan belangstelling hebben ze in Groningen niet te klagen. ‘Er komen elke keer zo’n 250 tot 300 mensen. Ik zou het wel mooi vinden als het er nog wat meer werden, maar we doen geen concessies aan de opzet. We vinden het belangrijk dat de cantates een onderdeel zijn van een dienst.’

In Hilversum is dat niet het geval; daar wordt zes keer per jaar op zaterdagmiddag in de Grote Kerk een ‘Cantate op de Brink’ georganiseerd. Met gemiddeld 375 bezoekers, en soms uitschieters naar 600, zit de kerk flink vol. ‘Het tijdstip is zo gekozen dat veel mensen na afloop van het shoppen nog even naar de kerk gaan’, zegt sopraan Marjon Strijk, die geregeld meewerkt aan cantatediensten in onder meer Hilversum, Baarn en Nijkerk. ‘Het is goed als een cantate ingebed kan worden in een dienst, maar ik vind het ook mooi zoals het in Hilversum gaat, waar de mensen na drie kwartier alweer op straat staan.’

Strijk denkt dat voor veel mensen een Bachcantate een soort vervanging is voor gewone kerkdiensten, zoals dat ook geldt voor de Matthäus Passion. ‘Muziek van Bach raakt iets dieps bij veel mensen, meer dan muziek van tijdgenoten.’

De sopraan vindt het essentieel dat er uitleg bij de cantates wordt gegeven. ‘Juist omdat het daarbij om meer gaat dan alleen maar om mooie muziek. Dan laat je mensen ook iets zien van het geloof van de componist en van de Bijbelse bronnen waaruit hij putte.’

 

 

 

 

 wat is een cantate?

De term cantate is in de 17e eeuw bedacht voor een zangstuk, als tegenwicht tegen de instrumentale sonate. Oorspronkelijk was de cantate een vorm van kamermuziek, waarbij een of twee stemmen door het klavecimbel en soms enkele andere instrumenten werden begeleid. Later kreeg de term een meer religieuze lading, vooral als muzikaal onderdeel van de lutherse eredienst in Duitsland. Vooral vanaf het begin van de 18e eeuw kwam deze vorm tot grote bloei, met componisten als Buxtehude, Pachelbel en vooral Johann Sebastian Bach. Hij zou vijf jaargangen van ongeveer zestig cantates hebben geschreven. Maar er zijn nog slechts 194 sacrale bekend, die wereldwijd – maar vooral in Nederland – nog vaak worden uitgevoerd. Daarnaast bestaan nog zestien wereldlijke Bachcantates.

cantatedorp

De cantateseries op de site van Eduard van Hengel zijn allemaal in redelijk grote Nederlandse steden gesitueerd,met uitzondering van het Noord-Hollandse dorp Zuid-Scharwoude. ‘Ja, we doen het hier al meer dan zestien jaar’, zegt Sophia Visser, die samen met Jan A. Jong en dirigent Gerard Leegwater de maandelijkse cantates in de Kooger Kerk regelt. ‘Deze kerk wordt voor allerlei culturele activiteiten gebruikt, zoals het maandelijks uitvoeren van Bachcantates door kamerkoor Collegium Vocale Camerata. Er is een aparte vereniging van vrienden opgericht die het voortbestaan van de maandelijkse uitvoeringen mogelijk maakt. Bij de uitvoeringen wordt gebruikgemaakt van professionele solisten en instrumentalisten. Zij musiceren voor een relatief geringe vergoeding, anders zouden we dit niet kunnen voortzetten.’

Hoe kan dat in zo’n klein dorp al zo lang volgehouden worden? ‘Onze kracht is dat we op een ongedwongen manier met elkaar omgaan. Tegelijk willen we een zo hoog mogelijk niveau bereiken. Er wordt hard gewerkt tijdens de repetities en thuis gestudeerd. Planning is erg belangrijk. Er worden altijd een aantal cantates naast elkaar ingestudeerd, zodat het materiaal de tijd krijgt om te rijpen. Het bezoekersaantal is redelijk stabiel. De kerk zit over het algemeen vol. Naast de uitvoeringen in Zuid-Scharwoude zingen we vier keer per jaar in de Witte Kerk in Heiloo.’


bron: Ned. Dagblad uitgave: 30 jan 2017
bericht nr. 18453 :  geplaatst op 30-01-2017 en 168 maal gelezen


Geen gerelateerde berichten
Opties
Deel dit bericht met uw vrienden op sociale media

    Facebook   Bericht afdrukken  Bericht afdrukken