TERUG
Spiritualiteit
Henk van Os: Ik heb wel wat met Franciscus van Assisi gemeen
Museum Catharijnecon
Henk van Os: Ik heb wel wat met Franciscus van Assisi gemeen
De 77-jarige Henk van Os neemt dit jaar afscheid als hoogleraar. Dat laatste jaar besteedt hij aan de heilige Franciscus die hem al een leven lang interesseert. 'Dat hij zo jong al zo'n charismatisch kereltje was, dat vind ik geweldig.'

© Andrea Angelucci. Henk van Os geeft uitleg over de fresco's in de Sint-Franciscusbasiliek in Assisi. Hier begon de moderne kunstgeschiedenis.


  • Museum Catharijneconvent heeft ernaar gestreefd de ontwikkeling van het Franciscus-beeld gedurende de kunstgeschiedenis te laten zien. Met de bijzondere, allereerste afbeeldingen van de stigmata en vogelpreek tot kunst uit de twintigste eeuw. De tentoonstelling 'Franciscus' is te zien van 5 maart tot en met 5 juni. Info: Museum Catharijneconvent.

Jongens, kijk eens even hier. Dit is zó leuk, zó grappig." Henk van Os, universiteitshoogleraar kunstgeschiedenis aan de UvA en voormalig directeur van het Rijksmuseum, loopt te genieten in de Sint-Franciscusbasiliek in Assisi. We zijn hier met een groep journalisten, omdat het Museum Catharijneconvent een tentoonstelling heeft gemaakt over Franciscus, met Henk van Os als gastconservator.

Al vijftig jaar houdt Van Os zich bezig met deze dertiende-eeuwse heilige en hoe hij wordt afgebeeld. Nu hij dit weekend 78 jaar wordt, wijdt hij zijn allerlaatste colleges aan de man uit Assisi.

Aimabel, opgewekt, snel enthousiast: Van Os is de ideale reisleider. Bij elk detail vertelt hij graag een verhaal, liefst in gewonemensentaal. Casual gekleed in ribbroek, een donkerblauwe trui over zijn overhemd. Hij is gewend in het middelpunt van de belangstelling te staan. Zijn sonore stem en bedaarde, toegankelijke verteltrant houden vanzelf de aandacht vast.

Drukbezochte colleges
Zijn lange werkzame leven stond in dienst van het overbrengen van zijn enthousiasme voor kunst. Eerst als kunsthistoricus aan de Rijksuniversiteit Groningen, later als directeur van het Rijksmuseum en verteller in tv-programma's als 'Beeldenstorm' en 'Museumschatten'. Vanaf 1996 is hij universiteitshoogleraar Kunst en Samenleving aan de Universiteit van Amsterdam en geeft hij drukbezochte colleges.

In Assisi gaat hij daar als vanzelf mee door. De Sint-Franciscusbasiliek, waar de heilige begraven ligt, is niet alleen een pelgrimsoord voor gelovigen, maar ook voor kunsthistorici. Hier begon de moderne kunstgeschiedenis, met de fresco's over het leven van Franciscus. De grote sprong in de kunst - het afbeelden van een driedimensionale werkelijkheid en menselijke emoties - is gemaakt in de bovenverdieping van de kerk, die tussen 1292 en 1296 is beschilderd.

  • © Frans Pegt. Visioen van Franciscus. Ludovico Carracci, 16de eeuw. Rijksmuseum Amsterdam.
  •  
    Beroemde tijdgenoten van hem, zoals Thomas van Aquino en Dominicus, ontwikkelden een leer, maar Franciscus heeft alleen maar verhalen achtergelaten

Lange tijd is de reeks beroemde fresco's toegeschreven aan de schilder Giotto. Van Os heeft tal van argumenten waarom dat te kort door de bocht is. Hij wijst op het verschil in kwaliteit tussen de fresco's. Er moet door veel verschillende kunstenaars aan gewerkt zijn. 

"Deze schilder zet de figuren allemaal aan de zijkant van de voorstelling. Het landschap plaatst hij erachter als een tweede laag. En die stijve plooien in de mantels, dat noem ik gerimpeld blik. Daar verderop was een betere schilder aan het werk. Daar worden de mantels veel meer gemodelleerd naar het lichaam dat erin zit en zitten de figuren echt in het landschap."

Charismatisch
Over Franciscus bestaan ontzettend veel verhalen. Over hoe hij eerst een rijkeluiszoontje was en toen afstand nam van zijn vader en voor armoede koos; hoe hij in afzondering in de natuur ging bidden; over de wonderen die hij verrichtte; over hoe sterk hij zich inleefde in het lijden van Jezus, tot hij zelfs de wonden - stigmata - overnam; over hoe charismatisch hij kon preken, zodat zelfs de vogels luisterden.

Hij had zo'n succes dat de kerk onmiddellijk begreep dat ze hem in moest lijven. Achtereenvolgende pausen hebben dat ook gedaan. Van Os: "Beroemde tijdgenoten van hem, zoals Thomas van Aquino en Dominicus, ontwikkelden een leer, maar Franciscus heeft alleen maar verhalen achtergelaten. Met die verhalen gaf hij aanleiding tot verbeelding, tot het begin van de schilderkunst. Voor die tijd bestond die nog nauwelijks. De Franciscanen hadden goed door hoe belangrijk de kunst was voor de promotie."

Die hele vroege schilderkunst heeft vanaf het begin de belangstelling van Van Os gehad. Na zijn studie kunstgeschiedenis verdiepte hij zich in de vijftiende-eeuwse schilder Sassetta uit Siena. "Een altaarstuk van hem met Franciscus bevond zich in een villa in een plaatsje in de buurt van Florence. Ik kwam in die villa, zag dat schilderij en vond het overweldigend. Franciscus stond me gewoon te verwelkomen, met wijd open armen net als Christus aan het kruis. Ik was helemaal gepakt."

Verhalen vertellen
Het was niet alleen het schilderij dat het hem deed. Ook de persoon Franciscus had hem te pakken. "Dat hij zo jong al zo'n charismatisch kereltje was, dat vind ik geweldig. Hij bracht de kunst tot leven. Ja, ik heb wel wat met hem gemeen. Het verhalen vertellen, maar ook dat hij steeds weer koos voor de afzondering als het hem allemaal te veel werd. Ik heb dat ook. Dan ga ik naar een eenzaam eiland om een boek over reliekverering te schrijven."

  •  
    Het geloof heb ik lang voor mezelf verborgen gehouden. Want zoiets geeft gelazer

Dat Van Os een 'drang tot godsdienst' heeft - zoals zo mooi staat beschreven in het boek 'Vader en zoon krijgen de geest', dat hij samen met zoon Pieter schreef - heeft zeker ook te maken met zijn interesse in Franciscus. 

"Het geloof heb ik lang voor mezelf verborgen gehouden. Want zoiets geeft gelazer. Het onderscheid tussen geloof en wetenschap moet worden gehandhaafd. Maar natuurlijk heeft het invloed op mijn onderwerpkeuze gehad. Ik vond het prachtig om te schrijven over Franciscus die Jezus na wilde volgen in een tijd dat 'jezelf zijn' het burgerlijk ideaal was. Ik vond dat zo platvloers, want alles wat me ontroerde haalde me juist uít mezelf.

"Mooi vind ik ook dat hij ervoor zorgde dat godsdienst ook iets voor leken werd. Leken gingen door hem dezelfde plek opeisen als priesters. In een tijd van grote graaiers pleitte hij voor armoede. Dat vind ik allemaal interessanter dan de wonderen die hij zou hebben verricht. Die hocus pocus hoeft voor mij niet. Ik vind het ook zo erg dat mensen dan zeggen: het is écht gebeurd en gecontroleerd. Dat is zo jammer. Ik hou niet van echt gebeurd. Dat is zo hema-achtig."

Drie vrouwen
De mooiste voorstelling van Franciscus vindt hij 'De verloving van Franciscus met Vrouwe Armoede' van Sassetta. "Franciscus ontmoet drie vrouwen: Kuisheid, Gehoorzaamheid en Armoede. Die laatste is hem het liefste. Even later vliegen de drie door de lucht weg; Vrouwe Armoede kijk nog even naar hem om. Daar kan ik dan niet tegen, dat is zo ontroerend. Daarvan krijgt het een poëtische gloed."

Van Os kan met liefde schrijven over hoe kunstwerken in het verleden objecten van devotie waren. Zijn interesse voor die menselijke kant en voor de maatschappelijke betekenis van de voorwerpen onderscheidt hem van veel andere kunsthistorici. "Mijn eigenlijke werk gaat over de functie die kunstwerken hebben gehad. Maar ze moeten ook visueel indringend zijn. De kick krijg je door de kwaliteit van de voorwerpen die een verhaal zichtbaar maken."

  • © Pieter Cox. Franciscus met vogel. Gerrit de Morée, 1945.
  •  
    Tot nu toe dacht ik steeds: je kunt het beter maken, verder uitdiepen. Dat raakt een keer aan het eind

Die kick is niet verdwenen, blijkt uit de energie waarmee hij fresco na fresco uitlegt. Toch stopt hij nu als hoogleraar en dus als docent. "Ik word 78. Na mijn 65ste ben ik doorgegaan vanwege de colleges die ik geef. Er komen zo'n 500 studenten, sommige al sinds de jaren '90. Dat is heel veel, en zwaar. Ik heb geen zin om het kleiner te maken; ik moet een reële inzet voor de universiteit kunnen leveren.

"Een andere oorzaak is dat je ook uitgepraat kunt raken. Tot nu toe dacht ik steeds: je kunt het beter maken, verder uitdiepen. Dat raakt een keer aan het eind. Kan ik daar nog aan voldoen? Maar ik blijf zeker lezingen geven. Misschien mag dat in Singer Laren waar mijn zoon Evert directeur is."

Onderwijzertje
Het bloed kruipt waar het niet gaan kan. "Ik heb de vermoeiende eigenschap dat ik steeds moet zeggen: 'Sandra, moet je eens kijken wat interessant.' Dat is het. Ik kan er niks mooiers van maken. Ik ben een onderwijzertje."

Het zijn de kleine, veelzeggende dingen waar Van Os je attent op maakt. Even buiten Assisi ligt Bevagna, de plek waar Franciscus zou hebben gepredikt tot de vogels. Langs de kant van de weg, tegenover een tankstation, ligt een kleine gedenkplaats onder een paar bomen. Een afbeelding van Franciscus, mooi versierd met plantenbakken, die - zo vertelt de plaquette - in 1926 door bepaalde families zijn geschonken. Van Os bekijkt ook de achterkant. "O kijk, hier staan nog meer namen. Werkelijk iedereen die 2,75 heeft ingelegd, staat vermeld."

Rebelse Franciscus werd steeds heiliger afgebeeld

Wie of wat was Franciscus? Een opstandeling? Een natuurliefhebber? Een tweede Christus? Een vernieuwer? Een steunpilaar van de kerk?

In de loop der eeuwen heeft iedereen een graantje mee willen pikken van deze charismatische heilige. Al tijdens zijn leven was hij zo populair dat er bij zijn dood gestreden is om zijn lichaam. Iedere stad wilde een stukje als reliek. Maar uiteindelijk belandde hij in zijn geheel in de Franciscusbasiliek in Assisi.

De kerk had begin 13e eeuw meteen door dat ze Franciscus naar zich toe moest trekken. Want de man die armoede en een persoonlijke beleving van het geloof predikte - zonder tussenkomst van een priester een relatie met Christus aanging - was een tweevoudig gevaar voor de kerk. Daarom werd hij, zoals Van Os dat noemt, 'ingekerkt': zijn levensverhaal werd zo ingekleurd dat hij een steunpilaar van de kerk werd in plaats van een potentieel gevaar. De eerste biograaf, Thomas van Celano, werkte al in opdracht van de paus. De tweede biograaf, Bonaventura, kleurde het geheel nog verder bij.

In de kunst zie je die opvattingen weerspiegeld. De woeste puberjeugd van Franciscus wordt weggepoetst. Hij is van jongs af aan heilig, onderhoudt een goede relatie met pausen en werkt aan het behoud van kerken. De wonderen, waardoor hij tijdens zijn leven beroemd werd, verdwijnen langzaam van het toneel. Op de allereerste beeltenis die van hem is gemaakt - door Bonaventura Berlinghieri in 1235 - zijn ze er nog: genezingen van lammen, melaatsen en een door de duivel bezeten vrouw. Maar vanaf eind dertiende eeuw zijn de wonderen verdwenen om plaats te maken voor een Franciscus die ontdaan is van iedere vorm van radicalisme. In de Franciscusbasiliek in Assisi is het goed te zien. Wat overblijft is het wonder van de stigmata en de vogelpreek.

In de veertiende en vijftiende eeuw wordt Franciscus' leven gelijkgeschakeld met dat van Christus. In het plaatsje Montefalco, niet ver van Assisi, is dat goed te zien in de San Francesco. Benozzo Gozzoli schilderde in 1452 een prachtige serie fresco's waarop we zien hoe de moeder van Franciscus wordt verteld dat ze de moeder van een heilige zal worden. Bij de geboorte staan een os en ezel in de hoek toe te kijken. Waar kennen we dat van?

De stigmata - dat duidelijkste 'bewijs' van hoe dichtbij Franciscus Christus genaderd is - blijven eeuwenlang zijn belangrijkste kenmerk. Kunstenaars tonen het moment op tal van manieren: verinnerlijkt, extatisch, met engelen, een kruis of abstracter oorzaak. Nog weer later wordt Franciscus vanwege zijn vogelpreek de heilige van de natuur. Zijn sterfdag 4 oktober wordt Dierendag. Het maakt Franciscus volstrekt ongevaarlijk, maar geliefd bij mensen binnen en buiten de rooms-katholieke kerk.


bron: Trouw uitgave: 27 febr 2016
bericht nr. 17386 :  geplaatst op 28-02-2016 en 429 maal gelezen


Geen gerelateerde berichten
Opties
Deel dit bericht met uw vrienden op sociale media

    Facebook   Bericht afdrukken  Bericht afdrukken